Monday, 12 December 2011


Caah kkhua mi nih ancelh hna lo i khuapi khua ah Sawmha pa Bawi Al a um ti an theih i an va lak. Amah cu a u le nak in a fimdeuh. Famcin pa khual a tlawnlio a si caah a Cer Tual inn hmai ah inn an sakpiak ti a si. Sau a um kho lo i Bawi Al kan panhtthan lai a ti a panhthan ti a si. Bawi Al nih cu ram zong a pektthan nain a duh ti lo. Bawi Alnih Mang Thar, Long Lar, Ngun Meng ,Lul Mang ,Cung Nung a hrin hna. Long Lal nih Ral Kulh le Par Tang, Tin Thluai a hrin hna. Par Tang cu Dongvaa bawi Tial Bik nih a tthit. Tial Bik  nih Sang Hlei,Siang Mang ,Tum Nah a hrin hna. Tum Nak le Sui kio nih a tu Sata Ram Luai nu khi an hrin.
Tial Ling Chuakehnak.
Sum Tu le Van Lian (Thianhlun)nih Judia an hrih. Judia nih Za Lian a hrin. Za Lian nih Khuang Pu le Khup Hnin a hrin. Khup Hnin nih Thian Hlun le Sawi Pa a hrin hna. Thian Hlun nih Tial Ling 1 a hrin. Tial Ling 1 nih Diing Lian a hrin. Diing Lian nih Tial Ling 11 a hrin. Tial Ling 11 nih DongVaa Sui Mang far Mang Si a thit. (Note,1& 11 timi hi pu pa min kha an kirter mi hna min a si.) Ngun Ceu, Lian Kung, Hniang Mang an hrin hna.
Ngun Ceu nu hla.
Laicin sempi ta khen tial hram aw, Lun gthli duhtum kheng ai ci, Dar luchin pung cung kai mei bang thangzam hial mal. Mangzing kan nu ee bawi sin ka an sang ve lai. Atta Sui Mang nih puanpar a kaiter lio phuahmi hla a si.

                                               MYMOTO
“THAWNNAK A KA PETU KHRIH THAWNGIN THIL ZEIPOAH KA TUAHKHOH KO HNGA(Philipi 4:11-13)
Chuntei chuahkehnak.
Hmung Cin hi AiVe khuami (Lungpi Chuntei) a si. A nupi cu Iang Zing a si. Tial Bik le Len Hmung an hrin hna. Tial Bik a thih hnu ah Iang Zing cu Hakha bawi nih Khen Cia an thitter. Khen Cia cu Hniarlawn khuami a si i Sunthla ral ruangah Hakha ah a zammi a si. Hniarlawn ah ka kir than aa timh lio ah an thitpiak mi a si. Ral Khaman pawi lio ah Iang Zing cu ka kir lai a ti. Cu tik ah Hakha bawi Rung Cin nih Dongvaa ah nan um lai keimah ram a si a rak ti hna.
Tial Bik u Len Hmung cu Vanha khua ah a ummi a si. Len Hmung nih cun Tial Bik cu a auh tawn i a kirthan lengmang an ti. Cu tik ah Dongvaa nih kir hlah Sakta Bawi Par Tang (Longlar chung Ral Kual fanu)kan nin thitpiak lai an rak ti. Par Tang cu an rak thitpiak. Zeiruang ah tiah Sakta bawi nih Dongvaa pawl cu bawinu vaa hngahring dawi an kal ah an rak tleih lengmang tawn hna i an rak tlanhter lengmang tawn hna. Sang Hlei,Siang Mang,Tum Nah an hrin hna. 
Sang Hlei nih Tial Mang ,Sui Mang, Mang si a hrin hna. Sui Mang nih Par Iang (BuanLung, a phunKhenglot) a thit. Mang Si cu Phaipha bawi Tial Ling nih a thit.
Par Tang Chuahkehnak.
Hlawn Ceu a pa cu Thian Hlun a si. Thian Hlun nih fa pahninh a ngei hna. Mang Sawi le Sawm Ha an si . Mang Sawi hi u pa deuh a si. Mang Sawi nih a nau Sawm Ha cu kan nih thingram kan ngei lo, thingram kawl kan hau a ti.  Mang Sawi le Sawm Ha cu an kal ti lo. Mang Sawi cu sumkhal le arbom tomchih in timit ti hnar in a fenhter i a zulh. Sawm Ha tu cu ngakchia a si i bawihram lungkua ah La Nam pa Tin Thei nih a hmuh. Khuapi KhupSawn pa inn ah an phanhpi. Khuazing fa a si tiah an ruah. Sawmha nih cun Launu a thit. Launu phun cu Mangkheng khua ah an um rih ko. Fa Pathum an ngeih hna i Ram Ca,Bawi Al, Mang Thal an si. Cu lio ah Sakta khua ah Famcin chung nih . Sakta khua cu Famcin bawi nih kum 300 tiang an uk hna. Famcin bawi nih cun Sakhua caah Vokvun an lak i a thu tiang an hawk chih .Cu 

Tuesday, 15 November 2011

Theih kaunak


                        

Laimi pawl kan thanso vivo theinak dingah ziang bik kan tlasam, ziang lam kan fehnak zawng asi ti theih hmaisak a tul. Thuanthu pek mi kan Laimi sinak pawl tete thlirsal hnik sehla. Laimi hi mahte rak ukaw mi kan si. Mirang an hung kai tikah mah khua le ram cioin an rak do. Thazang le hriamnam hman a tlukawk lo ruangah 1890 ah Lairam cu Mirang kut sung a thleng. Hi tumah a burpi finkhawmaw ih donak ngaingai a um lo. A rak dotu pawl lakah Pu Con Bik cu langsar bik a si.

1917 kumah a vei hnihnak mirang donak thawk sal a si. Hitumah Hakha in napin an kap, Mirang pawlin an khaw hrekkhat inn an ur kang sak thluh, umnak neiloin Gangaw lam panin mi tampi an vai. Falam ihsin Sim unau pawl khalin Hakha thawi komih do an tum ve. (Stevenson ngan mi cabu ahcun Sim-Zahau tin a um). Asinan Mirangin an theih  man ruangah an hotu 5 an kaiih Minchian thawnginn ah kumkhaw tang dingin ret an si. An hotupa bik Pu Thang Hre Khiangzang khua cu kum 13 a um hnuah thawnginn ah a thi. Sim khua pawl an hremnakah Cinmualtlang helnak zinpi an laihter.(Tuih SHS No.2 tlang velkimih laih mi khi a si) Laimi pacangtha, mi kuthnuai um duhlo, mai duhlonak dinpi ngamtu kan rak si. Curuangah Kawl cozah khalin Independent hmunkhat teih ngah dingin an sawmnak a si. 1947 March 3 ah Thilin khua ah le 1947 March 30 ah Falam ah lungrualtlangnak tuah a si.

Mirang cozah cun Lairam kilhim nak hrang 1890 ah Chin Hills Battalion an rak din. 1892 ah DC toin Chin Hills khawpi bikah Falam cu nemhngeh a si. Chin Hills Battalion-ah hin a hmaisa ahcun Kawrkha ralkap pawl lawng an rak um. Cuticun Laimi khal Palik-ah 1907 in an rak la thawk. Cuticun Chin Hills Battalion-ih ralkap tuan dingah 1910 ah Sihzang, 1917 ah Hualngo le Hakha, 1930 ah Zahau pawl an la. Cuisin Laimiin zung le Cozah hna dang khalah kan tuan vivo. Ralkap le cozah hnatuan hin Laimi mit a van ter, kan khawhmuh a kauter, in thangsoter. Cuticun Laimi pawl Kawlram le  Leitlun theih kan rung si vivo.

1914-18 ah France ramah Chin Hills Battalion ihsin Pu Pau Cin le a ho pawl an feh. Laimi hmin culeitlun theih a si thlang.1935 khalah India Empire ram sung lei ralkap pawl Small Arms Training cu India ram Pancamary-ah tuah a si. Battalion pakhatin mi pakhat thlah an siih Kawlram ihsin mi 12 an rak feh. Chin Hills Battalion ihsin Copl Than Thiam an rak thlah. Training kaitu mipum 552 lakah pakhatnak a ngah. Kawlram ralbawi tum bikin  hminthatnak laksawng meithal a pe. Chin Hills Battalion ralkap pawl le Falam mipi in Cinmualtlangin an rak hmuak. Cun 1939 ihsin a vei hnihnak Leitlun ralpi a suak. Japan pawl Laitlang an hung kai tumih doawk nakah Chin Hills Battalion ihsin mi 8 in BGM an ngahih pahnih in MC an hmu. Himi hin Laimi sinak a langter.

Cuticun Kawlram Independent a ngah ve ten’ ramsung dotu tapung an suak ciamco. Culaiah Lai ralkap Battallion 4 tiang an rak um. Ramsung tapung donak ih sulsutu bik cu Lai ralkap an si. Lai ralkap tampi an thi. An hotu lak ihsin First Chin Battalion Commander Colnel Hrang Thio khalin a nunnak a liam. Lai ralkap lak ihsin hminthatnak tampi’n an hmu. A hleicein Capt.Thai Cawnin Aung San Thura,  L/CPL Zakai in Thiha Thura, Sgt Run Ling le a dang tampi’n Thura an hmu. Laimi thuanthu zohin Laimi hi kalhmang nei tei zirnak le dan felfai sungih kan um ahcun mi thiamthei, rampi tiangih hminthang kan suak thei ti a fiang.

Khatlamah Mirang uk laiah Chin Hills uktu DC tonak le missionary pawl umnak bangaw lo hi Laimi hrangih thil poi zet a si. Lairam Missionary cu Hakha le Tedimah an umih DC cu Falamah a to. Mirang cozahin 1923 kumah Laizo (Falam) tong hi Lairam pumpi zir dingah tuah a si. Tuanvo pek mi cu Tedim Missionary Cope a si. Reiloteah amah Cope lala in Tidim tongin a tuah. Radio ttong hi Lairam ttong a si kan ti rero ko nan’ Literature bangaw lo, ttong hmunkhat taktak hman theilonak hin mai khua, mai ram, mai miphun ti lungput a hnget ter.

            Curuangah Mah-sah-lah sanah Lairam ah Regional College on ding an tiih a thawmvang men hmanah  Tedim, Falam, Hakha kan cuhaw man. Vanzam cawlhhmun tuah ding thawmvang a um lala ih rem le rem loin hmunthumah kan cek man. A netnakah Lairam hrang tuah mi kan College neihsun cun phairawn Khaikam a thlen phah. A hleicein  Lairam khawpibik sinakin Falam a suahsan khal hi a poi zet. Pakhat lungawi, pakhat riahsia kan si tikah Laimi pumkhatnak a siatter. Ziangkhal asilen Lairamah kan duhthusam vek cun pumkhatnak a um theilo ding. Asinan tui kan dinhmun ihsin kan cahnak zawn te zoh thiamin tanlak a cu.

                                                           
  Biadonghnak

Ziangkhallen Lairamah Leisung suak kan neilo. Kan neihsun ro sunglawi pakhat a um. Cucu fimthiam zirnak a si. A tlunih kan sim zo vekin Laimi hi zirnakah thiamthei mi upa thu ngai ti kan si. Lei sung suak thil mankhung neilo hman sehla fimthiam zirnak hi Laimi hrangih Pathian pek mi laksawng a si. Kan vanthatnak cu Lairamah 1906 ihsin Falam khuaah tualleng tlawnginn a rak thawk. Pathianthu zirnak hi 1928 ah Hakha in a thawk. Asinan tu-ah Bible tlawng Laimi in 70 lenglo kan nei.Chinram kulh sungah Primary tlawng 1060, Middle tlawng 83, High School 25 le University 1 kan nei. Kum 2003 ahhin tlawngta (112348) an um.

Falam website ah ka lakmi a si.

Monday, 14 November 2011

Kei cu Profet Isaiah au aw ka si.


                
John 1:19-23
Baptist phungchim thiam John BunYan nih Bedfort thong chingin a tialmi Pilgrim Pregress (Khrifami Vanram lei khualtlawnnak) timi cauk ah khualtlawngpa cu thil pakhat an hmunhsak. A ceu cuahmahmi mei cu mipa pakhat nih heh tiah ti a toih. A dang pakhat nih sathau a rak toih ve. Cucaah mei cu mih lei loin a alh chin hluahmah. Cucu an hmuhter. Zeidah a suallam a si tiah a hal hna tikah, Mei ceu hi Pathian thawnnak le ceunak a si an ti. Vawlei sualnak le thilthalo hmang in Satan nih Khrihfa ceuna hi hmih tim len hmanh sehlaw a tei khawh lonak le Bawi Jesuh ceunak nih mi thinlung a alhter chinnak hmanthlak a si.
Khrihfabu tuanbia kan zohtik ah kan lam thluan ah harnak tampi a rak tawn. Lamkaltu 2 chung i kan hmuh bantuk in Pentecost ni a dih khan cun Khrihfa pawl nih hremnak phunphun an rak in. Nero Siangnpahrang nih Rom khuapi kha mei a rak khanghter hna i Khrihfa pawl a rak phuh hna. Aruang cu Khrihfa pawl nih an i cawnpiaknak ah Pathian nih Vawlei hi Mei in a tawl lai ti a si. Mah kha a theih caah Khrihfa pawl nih Mei in an khangh a rak ti hna. Cucaah fakpi in an rak hrem hna. Cun ngunkhuai an pe lo ti in le Sizar Siangpahrang an bia lo ti in phunphun in kum 300 tiang an rak hrem hna. Sihmahsehlaw Pentecost ni ah Pathian thlarau an co mi thawngin Khrihfabu pawl cu Khrihfa phung kal tak loin an phanhnak hmun kip ah thlaici bang an karh.
Cu lawng siloin Vawleicung tuanbia zong ah Khrihfa hremnak kan hmunh. Khrihfa si ruangah Communish pawl nih an rak hrem hna. Judah miphun pawl zong Germany nih million 6 tiang a thah hna. Missionary pawl an phanhnak hmunkip ah an tleih hna an hrem hna cheukhat cu an thah hna. Kawl ram zawng ah Judson kha fakpi an rak hrem ve. Kawl ram le mirang an rak i tuk caah Missionary pawl kha ngiatthlaitu ah an ruah hna. Cu ruangah an tleih i thongin ah fakpi in an hrem. Thonginn a umlio aha nupi nih fa a ngei. Awngpile thonginn ah an kuat caah a nupi Ann cu a fanu te he an kal ve i thonginn pong ah deu te sak in an um. Thong a chuah kho in Inwa khua miring bawi holh lettu ah an hmanhthan. Mah lio ahcun a nupi Ann nih a thih tak. Ahnu ah a fanu te zong cu a thi. Amah zong dam lo ruangah American a kal lio ah tinbaw chung ah a thi i a ruah kha rili chungah an hlawh.
Kan chin ram zongah Khrihfa a rak si hmasa mi hna kha hremnak an rak in. Falam peng ah 1907 hrang ah Pu Cong Kham fakpi in Khrihfa a si ruangah khua upa hna nih an rak hrem. Hmun kip ah Hla in siseh, bia in siseh an huatnak hna kong an rak langhter. Sang Fen Chawn Tur Van Lo le nih mit lo mei nan tla lai an ti au lengmang hna rual hawi sin ah tum zei khi bang lai dek maw tiah lawki pawl nih hla an phuah hna. Cu tik ah Khrihfa pawl zong nih kan tum e zei a si kan hngalh ko lian mangbawi thihnak thawngin kan co theo lai Van ram cehcin an rak ti hna. Pathian bia cu thi she tiah ti toih zarh hmanh hna she law Pathian thlarau riantuannak thawngin thi lo in a rak alh chin.
Tipil petu John nih Judah mi pawl hi biatak tein a rak sik hna. Aruang cu Judah miphun pawl nih Pathian fa sinak hi thisa hrinsor sinak lei in an ruah sual.  Pathian thimmi cu Abramham tefa sinak lei in an ruah. Cu tik ah John nih Pathian mui a simi Pathian ziaza a kengmi Pathian zong a simi Jesuh zumh locun zeitik hmanh ah Pathian ram nan phan lai lo ti kha a rak cawnpiak hna. Cu tik ah tlawmpal nih cun an rak cohlan i Pathian fa an rak si tiah John thawngtha chungah kan hmunh. Cucaah Tipil petu John nih a chim bantuk in Pathin fa si khawhnak cu Pathian kha zumh le cohlan a si i cu kan zumhnak le kan cohlannak ah thiangthlarau rianttuannak a um. Cu ti thlarau rianttuannak ah cun Satan nih hmih tim hmanh she law a alh chin tawn.
Cu caah Khrifa sinak hi hrinsornakle leng lei i pehtlainak, mah lunghmuihnak le mah i hmuh mennak tiang lawng in asilo i Pathian he chunglei nunnak in pehtlainak in a si. Hi kong hi John thawngttha dal hninhnak nih hin a fianter khun. Cana khua nupi thitnak kha Judah pawl nih phung an ngeih ning in  a si. Puai an tuahnak hmun an luh lai ah lenglei thianternak ti in an tuah hmasa. Cu tik ah puai an tuah lio ahcun an misur hang kha a rak dih. Hi kong hi Bible hrihfiah a tialmi pawl nih cun Cu bantuk tuahsernak cu dongh a thiam mi a si ti kha a langhter mi a si an ti cio. Cucaah lenglei thiannak a thlamtling lomi Judah biaknak kha Khrih thihnak le thisen thawngin Vawlei  caah misur hangthar din tik ah a thaw chinmi le a thlum chinmi a dih kho tilo mi nunnak thar phung thar a rak chuah pi. Cu misur hang thar nih cun Mesiah chan,chanthar sui chan hmelhchunna a si. (Amos 9:17;Joe 3:18). Cu Jesuh a zum i a cohlang mi hna nih cun Khrih thisen thawngin nunnak thar an ngei. An nunnak ah sining thar, lungput thar, tawidornak thinlung ,bochan awktlak thar, zumhawktlak thar an ngei. An nunna chungah khrih nunnak cu hla phuahtu nih kum a liam i a thlum chin a ti bantuk in a tlu thanmi a riltthan mi an si lo. Bawi pa thlarau nih an nunnak kha mei alh bantuk in ti toih zongah a hmih kho ti lo mi nunnak an ngei.
Cu bantuk nunnak cu Tipil petu John nunnak ah kan hmuh. Tipil petu John a chimmi thangttha kha Judah u Pa hna nih an theih tik ah hmih she tiah ti toih an i tim. Judah u pa hna nih tlangbawi hna le Levi hna kha ahodah na si tiah an halter hna. Judah u pa hna nih an hal termi hna hi John nih a chim mi thawngtha kha anmah nunnak ah lak siloin ngiat an duh caah a si. Cu tik ah John nih amah kong kha chim lo in Messiah ka si lo a ti hna. Mesiah ka silo ti cu Messiah tu kha cung ah a cawisan tinak a si. Annih nih “Elijah tah na si maw” an ti than. Profet tampi lak ah Elijah thengte an timi hi suallam a ngeimi a si. Judah mi nih hin Elijah hi Messiah lamsial chung tu ah a ra than lai ti an zumh. Cu caah lanhtak puai an tuah tik ah Elijah a ra sual lai tiah thutdan pakhat an chiahpiak zungzal ti a si.
Cu lengah Bawi Jesuh hrimhrimnih John hi Elijah a si a ti(Mat. 11:14;Mk. 9:13) John Cu Zekhariah fapa a si i Vanchungmi nih “Na fapa cu Elijah banuk a si lai” an ti(Lk.1:17). Asinain John nih cun amah le mah kha cu bantuk cu ka si lo a ti. John nih cun Isaiah 40:3 chung i “aw pakhat nih Bawipa caah ramcar chungah lam pakhat sial u” a timi “aw” tu kha ka si aa ti. Nihin zumtu pawl hi Bawipa aw kan siding a si. Mi tampi cu Elijah bantuk si le pawl le Peter bantuk si kan duh i an chimmi aw si kha kan ruah tawn lo.
Aw nih cu Pathian bia kha mi hnakhaw chung ah a  kal pi. Mi mitthlam ah a cuanter i Pathian bia kha a hmuhter hna i a theihter hna. Ngeihnuam le theih nuam mi bia le aw a si i mi thinlung chungah a khup. Aw nih cun Pathian saltha bantuk in rian a tuan. Thli lak le ruah lak, fing le tlang tu le hmang chung tiang in a kalpi. Mi pakhat nih aw a chuah ahcun aw nih a duh zong duh lo zong ah a fialning in a fialnak hmun ah a kal a hau cang. Lung thawh caan a ngei lo i phur caan zong a ngei lo. Aw thawng nih cun chunglei in fialtu a ngei. Amah duh in a kal kho mi a si lo. Zumtu pakhat cio Pathian aw si hram u si.